DE GIJZELING IN ENSPIJK 1973

Op maandagochtend 29 januari 1973 om twintig voor tien wordt een postagentschap in een sigarenwinkel in Den Bosch beroofd. De gewapende overval wordt gepleegd door Daan Denie uit Den Haag en zijn kompaan en Jan Brouwers uit Den Bosch. Een paar maanden eerder zijn zij ontsnapt uit de gevangenis van Scheveningen en ze zijn nog steeds uit de handen van de politie gebleven. Ze gaan ervan door met bijna 16.000 gulden aan contanten en nemen een stapel postzegels mee die 10.000 gulden waard is. Op weg naar buiten stelen ze ook nog een doos met 50 dikke sigaren.

Amateurs

De overval zou misschien geslaagd zijn wanneer de overvallers niet zo amateuristisch te werk waren gegaan. Hun vluchtauto komt namelijk op verkeersplein Deil zonder benzine te staan. De overvallers verlaten de wagen en lopen met een jerrycan naar het dichtstbijzijnde tankstation. Ondertussen vindt de verkeerspolitie het verlaten voertuig met op de achterbank doodleuk de buit van de overval en de wapens waarmee die gepleegd is. Op de terugweg van het benzinestation zien Daan en Jan dat er politie bij hun wagen staat en ze zetten het op een lopen. Met een vuurwapen dwingen ze de eerste de beste auto die voorbij komt te stoppen en ze kapen het voertuig. Ze rijden per ongeluk een doodlopende weg in die uitkomt bij de boerderij van de familie Smits in Enspijk. Daan Denie en Jantje Brouwers dringen met geweld binnen en gijzelen de veehouder, zijn vrouw en hun dochter.

Groots effect

De zaak wordt bijzonder serieus genomen door de hoogste instanties van politie en justitie. Maar eigenlijk weet niemand goed raad met de situatie, omdat zoiets in Nederland nog nooit is voorgekomen. Het is bijvoorbeeld bizar dat radio- en televisieverslaggevers gewoon kunnen telefoneren met de twee verdachten in de boerderij. Pas uren later komt er iemand op het idee om de familie Smits een geheim nummer te geven en het reguliere nummer af te sluiten.

Ondertussen is ook duidelijk wat Denie en Brouwers precies willen: een pijlsnelle auto, twee uur voorsprong en een gijzelaar. Zo willen ze naar het ouderlijk huis van Daan Denie in Den Haag. Omdat Denie en Brouwers vuurwapens hebben en misschien ook enkele handgranaten durft men geen inval te doen om het gezin te bevrijden.

De nacht verloopt rustig en wanneer de ochtend aanbreekt is er niets veranderd. Zelfs Nico Schippers, de advocaat van Denie en Brouwers heeft gefaald in zijn pogingen de jongens over te halen zich over te geven. De gijzelnemers weigeren hun eisen te veranderen en politie en justitie weigeren toe te geven. Men is bang dat Daan Denie en Jan Brouwers zullen ontsnappen wanneer ze een vrijgeleide naar Den Haag krijgen.

Naarmate de spanning buiten groeit wordt de verstandhouding tussen de overvallers en de familie Smits steeds hartelijker. Jan en Daan vertellen grappen, zoeken ruim een uur naar de leesbril van mevrouw Smits en halen zelfs de katten binnen die op een vast uur hun eten moeten hebben. De familie voelde zich op den duur meer geïntimideerd door het machtsvertoon van politie en leger dan door de gijzelnemers.

De politie zet gezinsleden van de gijzelnemers in om hen om te praten. De moeder van Daan Denie heeft uiteindelijk succes en de twee beloven zich over te geven wanneer ze een vrijgeleide naar Den Haag krijgen. Daar in het ouderlijk huis van Daan zou de overgave plaats vinden.

Moeder Denie heeft de politie toestemming gegeven het huis te controleren op wapens. De politie grijpt deze mogelijkheid aan om enkele rechercheurs in het huis te plaatsen in afwachting van de twee verdachten. Wanneer Daan en Jan arriveren en ontdekken dat er politie in huis is worden ze furieus en bedreigen ze de agenten met grote messen. Voor de Haagse politiemensen is dat de druppel die de emmer doet overlopen en ze grijpen in.

Warme gevoelens voor de gijzelaars?

En zo komt er op na 30 uur een einde aan de geruchtmakende gijzelingszaak in Enspijk. Tijdens de rechtszitting op 30 november 1973 beweert de boerin, Gerritje Smits dat Daan Denie en Jantje Brouwers goede jongens zijn die geen kwaad in de zin hadden. Ze geeft hen zelfs een kus. De officier van justitie is hiervan niet onder de indruk en eist tien jaar tegen de twee gijzelaars.

Uiteindelijk krijgen ze in hoger beroep zeven jaar gevangenisstraf met aftrek van voorarrest. Een jaar meer dan de rechter oorspronkelijk had bepaald.

Voor de politie vormt het incident de reden om snel te moderniseren om in toekomstige gevallen adequater te kunnen reageren. Drie weken later wordt de Bijzondere Bijstands Eenheid opgericht.

Het Stockholm-syndroom

Het lijkt misschien vreemd dat de familie Smits blijkbaar warme gevoelens koestert voor twee criminelen die hen nota bene gegijzeld hebben. Deze reactie van slachtoffers komt echter vaker voor en staat bekend als het Stockholm-syndroom.

Die benaming komt van een gijzeling in Zweden in hetzelfde jaar, 1973. Janne Olsson, met verlof uit de gevangenis, overvalt in het centrum van Stockholm een bank. De politie is er onmiddellijk bij en Olsson trekt zich met vier gijzelaars terug in de kluis van de bank. Hij eist dat een een vriend van hem, Clark Olofsson, zou worden toegelaten tot de bank. Deze eis wordt ingewilligd en zo waren er ineens twee gijzelnemers. Verdere eisen waren een ontsnappingsauto, wapens, geld en kogelvrije vesten. De autoriteiten weigeren echter de mannen te laten vertrekken met de gijzelaars en zo komt het tot een patstelling die zes dagen zal duren.

Op dag zes weet de politie zonder bloedvergieten een einde te maken aan de gijzeling. Het blijkt echter dat de gijzelaars sympathie hadden gekregen voor hun overvallers en vooral bang waren dat politie en justitie voor een bloedbad zouden zorgen.

Criminele aantrekkingskracht

Zowel Olsson als Olofsson werden gevangen genomen en kregen een lange gevangenisstraf voor de overval. Maar Olofsson gaf aan dat hij Olsson niet had geholpen, en dat hij alleen maar bezig was om de situatie kalm te houden, en dat hij de gijzelaars probeerde te redden. Hij werd in hoger beroep vrij gesproken. Later raakte hij zelfs bevriend met de gijzelaar Kristin Ehnemark.

Olsson kreeg 10 jaar, en heeft sinds zijn vrijlating geen criminele overtredingen meer begaan. Hij kreeg in de gevangenis veel brieven van vrouwen die hem aantrekkelijk vonden, en verloofde zich later met een van hen.

De gijzelaars zeggen nog steeds dat zij tijdens hun 6-daagse gijzeling meer bevreesd waren voor de politie dan voor de overvallers. Het is duidelijk dat zij zich identificeerden met hun overvallers. Dit fenomeen leidde tot academische interesse in het onderwerp, en de term Stockholm-syndroom werd samengesteld door de criminoloog Nils Bejerot.

In latere jaren volgen er meer ontvoeringen en gijzelingen waarbij dit syndroom optreedt. Eén van de bekendste is de ontvoering van de Amerikaanse millionairsdochter Patricia Hearst. In 1974 wordt zij ontvoerd door een obscure splintergroepering die zich Symbionese Liberation Army noemt. Na twee-en-een-halve maand betaalt de familie miljoenen dollars losgeld. Ze krijgen niet hun dochter terug maar een foto van haar met een machinegeweer.

Patricia had zich aangesloten bij de beweging. Een jaar later wordt ze opgepakt na een bankoverval en ze verdwijnt achter de tralies.

Oorzaken

In de literatuur over het Syndroom van Stockholm zijn verschillende verklaringen te vinden voor dit verschijnsel. De belangrijkste:

* Zowel het slachtoffer als de gijzelnemer hebben het gemeenschappelijke doel de situatie heelhuids te overleven. Dat schept een band en zorgt voor samen werking.

* Het slachtoffer probeert zich in de onzekere situatie te beschermen. Dit uit zich door de dader te vriend te houden en zijn wensen te vervullen.

* De dader zal zich tegenover de het slachtoffer welwillend opstellen om een escalatie van de situatie te voorkomen. Dit leidt tot een emotionele binding en dankbaarheid van de kant van het slachtoffer.

Bronvermelding: www.mijngelderland.nl